<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<!DOCTYPE article PUBLIC "-//NLM//DTD JATS (Z39.96) Journal Publishing DTD with OASIS Tables with MathML3 v1.3 20210610//EN" "https://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.3/JATS-journalpublishing-oasis-article1-3-mathml3.dtd">

<?xml-model type="application/xml-dtd" href="http://jats.nlm.nih.gov/publishing/1.3/JATS-journalpublishing-oasis-article1-3-mathml3.dtd"?>
<article xmlns:ali="http://www.niso.org/schemas/ali/1.0/" xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:oasis="http://www.niso.org/standards/z39-96/ns/oasis-exchange/table" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" dtd-version="1.3" article-type="book-review" xml:lang="es">
	<front>
		<journal-meta>
			<journal-id journal-id-type="publisher-id">CEGallegos</journal-id>
			<journal-title-group>
				<journal-title specific-use="original">Cuadernos de Estudios Gallegos</journal-title>
				<abbrev-journal-title abbrev-type="publisher">Cuad. estud. gallegos</abbrev-journal-title>
			</journal-title-group>
			<issn publication-format="electronic">1988-8333</issn>
			<issn-l>0210-847X</issn-l>
			<publisher>
				<publisher-name>Consejo Superior de Investigaciones Cient&#x00ED;ficas</publisher-name>
				<publisher-loc>
					<country>Espa&#x00F1;a</country>
				</publisher-loc>
			</publisher>
		</journal-meta>
		<article-meta>
			<article-id pub-id-type="doi">10.3989/ceg.2024.137.17</article-id>
			<article-id pub-id-type="publisher-id">ceg.2024.137.17</article-id>
			<article-categories>
				<subj-group subj-group-type="heading">
					<subject>Rese&#x00F1;a</subject>
				</subj-group>
			</article-categories>
			<title-group>
				<article-title>
					<sc>Carlos Ortiz de Land&#x00E1;zuri</sc>, <italic toggle="yes">La vida futura del camino jacobeo</italic>, Logro&#x00F1;o, &#x005B;Federaci&#x00F3;n Espa&#x00F1;ola Asociaciones Amigos Camino de Santiago&#x005D;, 2022, 325 p&#x00E1;gs. ISBN: 978-84-73799-70-2.</article-title>
			</title-group>
			<contrib-group>
				<contrib contrib-type="author" corresp="yes">
					<name name-style="western">
						<surname>Pazos</surname>
						<given-names>Ant&#x00F3;n M.</given-names>
					</name>
					<aff>Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento (CSIC - Xunta de Galicia), Espa&#x00F1;a. Pontificio Comitato di Scienze Storiche, Ciudad del Vaticano</aff>
					<address>
						<institution>Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento, (Consejo Superior de Investigaciones Cient&#x00ED;ficas - Xunta de Galicia)</institution>
						<country country="ES">Espa&#x00F1;a</country>
					</address>
					<address>
						<institution>Xunta de Galicia</institution>
						<country country="ES">Espa&#x00F1;a</country>
					</address>
					<address>
						<institution>Pontificio Comitato di Scienze Storiche</institution>
						<country country="VA">Ciudad del Vaticano</country>
					</address>
				</contrib>
			</contrib-group>
			<pub-date date-type="pub" publication-format="electronic" iso-8601-date="2024-12-30">
				<day>30</day>
				<month>12</month>
				<year>2024</year>
			</pub-date>
			<pub-date date-type="collection" publication-format="electronic" iso-8601-date="2024-12-30">
				<day>30</day>
				<month>12</month>
				<year>2024</year>
			</pub-date>
			<volume>71</volume>
			<issue>137</issue>
			<elocation-id>e17</elocation-id>
			<product product-type="book">
				<person-group person-group-type="author">
					<name name-style="western">
						<surname>Ortiz de Land&#x00E1;zuri</surname>
						<given-names>Carlos</given-names>
					</name>
				</person-group>
				<source>La vida futura del camino jacobeo</source>
				<publisher-loc>Logro&#x00F1;o</publisher-loc>
				<publisher-name>Federaci&#x00F3;n Espa&#x00F1;ola Asociaciones Amigos Camino de Santiago</publisher-name>
				<year>2022</year>
				<size units="pages">325</size>
				<isbn>978-84-73799-70-2</isbn>
			</product>
			<pub-history>
				<event>
					<event-desc>Recibido/Received</event-desc>
					<date date-type="received" iso-8601-date="2022-05-09">
						<day>09</day>
						<month>05</month>
						<year>2022</year>
					</date>
				</event>
				<event>
					<event-desc>Aceptado/Accepted</event-desc>
					<date date-type="accepted" iso-8601-date="2022-08-26">
						<day>26</day>
						<month>08</month>
						<year>2022</year>
					</date>
				</event>
				<event>
					<event-desc>Publicado/Published</event-desc>
					<date date-type="pub" iso-8601-date="2025-03-31">
						<day>31</day>
						<month>03</month>
						<year>2025</year>
					</date>
				</event>
			</pub-history>
			<permissions>
				<copyright-statement>&#x00A9; 2024 CSIC</copyright-statement>
				<copyright-year>2024</copyright-year>
				<copyright-holder>CSIC</copyright-holder>
				<ali:free_to_read/>
				<license license-type="open-access" xlink:href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/">
					<ali:license_ref>https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/</ali:license_ref>
					<license-p>Este es un art&#x00ED;culo de acceso abierto distribuido bajo los t&#x00E9;rminos de la licencia de uso y distribuci&#x00F3;n Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional (CC BY 4.0).</license-p>
				</license>
			</permissions>
			<self-uri xlink:href="XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX"/>
			<counts>
				<fig-count count="0"/>
				<table-count count="0"/>
				<equation-count count="0"/>
				<ref-count count="0"/>
				<page-count count="4"/>
			</counts>
		</article-meta>
	</front>
	<body>
		<p>El t&#x00ED;tulo de este libro es extraordinariamente actual, ya que no pocos hoy -desde asociaciones de amigos del Camino a periodistas, pasando por te&#x00F3;logos o historiadores- plantean una crisis en el Camino, una deformaci&#x00F3;n, en muchos casos voluntaria y forzada por intereses econ&#x00F3;micos, de su peculiar personalidad. Porque no cabe duda que la tiene. En este sentido, tambi&#x00E9;n parece l&#x00F3;gico hablar de su vida futura. Pero hasta ah&#x00ED; puede llegar la comparaci&#x00F3;n, ya que el concepto &#x201C;vida futura&#x201D; tiene unas caracter&#x00ED;sticas precisas en este libro, que parten de unos principios filos&#x00F3;ficos bien determinados.</p>
		<p>El libro es una recopilaci&#x00F3;n de art&#x00ED;culos que Ortiz de Land&#x00E1;zuri viene publicando desde 2013 en la <italic toggle="yes">Revista Peregrino</italic>, y que, me parece, ocupan uno de los primeros puestos en lo mucho y bueno publicado por la revista desde su fundaci&#x00F3;n. &#x00BF;De qu&#x00E9; tratan esos art&#x00ED;culos&#x003F; El propio director, en el &#x00AB;Pre&#x00E1;mbulo&#x00BB;, manifiesta la dificultad de hacer un resumen: &#x201C;&#x00BF;Qu&#x00E9; es, pues, este libro que editamos desde la Federaci&#x00F3;n &#x005B;de Amigos del Camino de Santiago&#x005D;&#x003F; &#x00BF;Es una obra de filosof&#x00ED;a, un relato jacobeo o quiz&#x00E1;s una novela hist&#x00F3;rica, tan en boga &#x00FA;ltimamente&#x003F; &#x00BF;Hay poes&#x00ED;a, historia, leyenda, incluso mitos venidos a menos y personajes llegados a m&#x00E1;s&#x003F; &#x00BF;Hay nuevos planteamientos&#x003F; &#x00BF;Hay novedad bibliogr&#x00E1;fica&#x003F;&#x201D; (p&#x00E1;g. 16).</p>
		<p>Como es f&#x00E1;cil suponer, hay de todo esto, pero con una fuerte carga filos&#x00F3;fica, no en vano Carlos Ortiz de Land&#x00E1;zuri es fil&#x00F3;sofo -ya em&#x00E9;rito- de profesi&#x00F3;n y, m&#x00E1;s importante, de vocaci&#x00F3;n. Y en el libro utiliza una filosof&#x00ED;a muy concreta: la metaforolog&#x00ED;a del alem&#x00E1;n Hans Blumenberg (1920-1996), que uno de sus estudiosos considera que &#x00AB;se sit&#x00FA;a a medio camino entre la pragm&#x00E1;tica y la metaf&#x00ED;sica. Es m&#x00E1;s que pragm&#x00E1;tica porque tambi&#x00E9;n implica una afirmaci&#x00F3;n sobre el car&#x00E1;cter de la realidad. Es menos que metaf&#x00ED;sica porque estas afirmaciones precisamente ponen de manifiesto la vanidad del lenguaje conceptual&#x00BB;<xref ref-type="fn" rid="fn-1-e17">1</xref>. Y, adem&#x00E1;s, el libro entra en cuestiones teol&#x00F3;gicas, hist&#x00F3;ricas y filol&#x00F3;gicas. Es decir, es un libro muy alejado de la oleada de publicaciones banales -y agotadoramente repetitivas- que se vienen publicando -por particulares e instituciones- desde comienzos de siglo. Y no son pocos a&#x00F1;os de maremoto publicista:  ya vamos para el primer cuarto de siglo y aumentando el ritmo.</p>
		<p> Con estos antecedentes, ya se ve que s&#x00F3;lo cabe presentar los contenidos del libro para que el lector pueda ver la variedad de temas y tener la seguridad de que es dif&#x00ED;cil que no le interese -por especializaci&#x00F3;n profesional o por afici&#x00F3;n- alguno de ellos.</p>
		<p>El texto se divide -quiz&#x00E1; m&#x00E1;s que se estructura- en cuatro partes, tras un pr&#x00F3;logo muy &#x00FA;til para entender tanto la metaforolog&#x00ED;a como las distintas partes del texto (p&#x00E1;gs. 19-25). Pienso que al lector le quedar&#x00E1; claro lo que pretende el A., citando sus propias palabras, que explicitan qu&#x00E9; es, aqu&#x00ED;, &#x201C;vida futura&#x201D;: &#x005B;&#x2026;&#x005D;, el camino jacobeo visto desde el paradigma del progreso se concebir&#x00E1; como una instituci&#x00F3;n arcaica en un claro proceso de decadencia y desaparici&#x00F3;n, dada la tendencia de la humanidad hacia una forma de sociedad donde cada vez se prescinde m&#x00E1;s de este tipo de manifestaciones religiosas cuya posible configuraci&#x00F3;n ya no depende de uno mismo. En cambio, si se analiza a partir de un paradigma de la vida futura se tendr&#x00E1; que resaltar su creciente dinamismo, as&#x00ED; como las diversas formas cada vez m&#x00E1;s creativas y diversificadas de poder llevar a la pr&#x00E1;ctica su sentido originario inicial. En este contexto la met&#x00E1;fora se concibe como un mecanismo traslaticio que consigue realizar en la pr&#x00E1;ctica las aspiraciones m&#x00E1;s profundas del ser humano, aunque para ello tenga que legitimar de una forma creativa e innovadora instituciones de las que en principio se carec&#x00ED;an&#x00BB; (p&#x00E1;g. 19).</p>
		<p>Se analiza, por tanto el Camino de Santiago como una met&#x00E1;fora en marcha, podr&#x00ED;amos decir, mostrando su potencia y sus posibilidades para interpretar incluso instituciones m&#x00E1;s amplias, como la propia construcci&#x00F3;n europea: &#x201C;&#x005B;&#x2026;&#x005D; el camino jacobeo se puede concebir como una met&#x00E1;fora institucional con una vida futura muy vigorosa que le habr&#x00ED;a permitido resistir los sucesivos cambios hist&#x00F3;ricos e impulsar otros nuevos respecto del resto de las instituciones. El camino jacobeo habr&#x00ED;a seguido as&#x00ED; un paradigma metaf&#x00F3;rico que le habr&#x00ED;a permitido orientar su propia vida futura y las de otras instituciones intermedias, pudi&#x00E9;ndolo concebir incluso como la ra&#x00ED;z de la propia noci&#x00F3;n de Europa&#x201D; (p&#x00E1;g. 20).</p>
		<p>Se hace, como dije, en cuatro partes. I. &#x201C;Vigencia de la vida futura jacobea&#x201D; (p&#x00E1;gs. 27-97), que analiza desde la tragedia del Alvia del 2013 al impacto del covid; II. &#x201C;La reinventio de 1879&#x201D; (p&#x00E1;gs. 99-169, quiz&#x00E1; la parte m&#x00E1;s hist&#x00F3;rica de todo, especialmente interesante ya que analiza no s&#x00F3;lo el hallazgo arqueol&#x00F3;gico del XIX sino tambi&#x00E9;n la pol&#x00E9;mica entre Duchesne y L&#x00F3;pez Ferreiro y la posible sustituci&#x00F3;n de un culto inicial a Prisciliano, algo especialmente &#x00FA;til dada la pervivencia de las teor&#x00ED;as priscilianizantes, que Guerra Campos consideaba parasitarias del culto jacobeo; III. &#x201C;El Codex Calixtinus&#x201D; (p&#x00E1;gs. 171-233), b&#x00E1;sico en el impacto del Camino de Santiago y en su interpretaci&#x00F3;n, discutiendo las de M&#x00E1;rquez Villanueva y Rey Castelao, &#x201C;por no terminar de analizar el fen&#x00F3;meno jacobeo en toda su complejidad&#x201D; (p&#x00E1;g. 171); IV. &#x201C;Antecedentes de la vida futura del camino jacobeo&#x201D; (p&#x00E1;gs. 235-283), desde el Beato de Li&#x00E9;bana y San Isidoro a la precristiana ruta de la via l&#x00E1;ctea, dos factores -cristiano y pagano- a tener en cuenta para tratar de los or&#x00ED;genes del Camino.</p>
		<p>Como he dicho, es casi imposible que un lector interesado en asuntos jacobeos no encuentre utilidad -acepte o rechace la postura del A.- en este libro, bien editado por la Federaci&#x00F3;n de Amigos del Camino, con numerosas ilustraciones jacobeas de Mariano de Souza, que contribuyen a enriquecer, tambi&#x00E9;n visualmente, un texto que lo es -y mucho- desde el punto de vista acad&#x00E9;mico. Sin duda, el profesor Carlos Ortiz de Land&#x00E1;zuri ha realizado con su libro una aportaci&#x00F3;n de primer orden -y desde un punto de vista muy original- a los estudios jacobeos, que hay que agradecerle, ya que la pluralidad de enfoques es esencial para el avance acad&#x00E9;mico.</p>
	</body>
	<back>
		<fn-group>
			<title>Notas</title>
			<fn id="fn-1-e17">
				<label>
					<sup>1</sup>
				</label>
				<p>Geertrui <sc>DE RUYTTER</sc>, &#x201C;Afstand Van Het Absolute. Blumenbergs Metaforologie Tussen Pragmatiek En Metafysiek&#x201D;, <italic toggle="yes">Tijdschrift Voor Filosofie</italic>, 58, n&#x00FA;m. 4 (1996), p&#x00E1;gs. 643&#x2013;72 &#x005B;disponible el abstract en <ext-link ext-link-type="uri" xlink:href="http://www.jstor.org/stable/40887586">http://www.jstor.org/stable/40887586</ext-link>&#x005D;.</p>
			</fn>
		</fn-group>
	</back>
</article>
