Cuadernos de Estudios Gallegos https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos <p><em><strong>Cuadernos de Estudios Gallegos</strong></em> es una revista científica publicada por el <a href="https://www.csic.es/" target="_blank" rel="noopener">CSIC</a>, editada en el <a href="http://www.iegps.csic.es/" target="_blank" rel="noopener">Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento</a>, que publica preferentemente estudios e investigaciones de Historia, tanto de carácter general como referidas de manera específica a la historia de Galicia, e incluye, asimismo, recensiones críticas de libros. Sus contenidos se dirigen a la comunidad científica española e internacional, admitiendo exclusivamente artículos originales, tanto en lengua gallega como española, portuguesa, inglesa, alemana y francesa.</p> <p>Fundada en 1944, comienza a estar disponible <em>en línea</em> en 2007, en formato PDF, manteniendo su edición impresa hasta 2024, año en el que pasa a ser revista electrónica publicando en formato PDF, HTML y XML-JATS. Los contenidos anteriores están igualmente disponibles en formato PDF.</p> <p>Edita también una colección de monografías sobre las mismas materias bajo el título <strong>Anejos de Cuadernos de Estudios Gallegos</strong> que se publica en formato <a href="http://editorial.csic.es/publicaciones/coleccion/241/anejos-de-cuadernos-de-estudios-gallegos" target="_blank" rel="noopener">impreso</a> y <a href="http://libros.csic.es/index.php?cPath=123" target="_blank" rel="noopener">electrónico</a>, y la serie <strong>Cuadernos de Estudios Gallegos. Monografías </strong>en formato <a href="http://editorial.csic.es/publicaciones/coleccion/172/cuadernos-de-estudios-gallegos-monografias" target="_blank" rel="noopener">impreso</a> y <a href="http://libros.csic.es/index.php?cPath=86" target="_blank" rel="noopener">electrónico</a>.</p> <p><em><strong>Cuadernos de Estudios Gallegos</strong></em> está indizada en <a title="WOS" href="https://clarivate.com/webofsciencegroup/solutions/web-of-science/" target="_blank" rel="noopener">Web of Science</a>: <a title="ESCI" href="https://clarivate.com/webofsciencegroup/solutions/webofscience-esci/" target="_blank" rel="noopener">Emerging Sources Citation Index</a> (ESCI), <a title="SCOPUS" href="https://www.elsevier.com/solutions/scopus" target="_blank" rel="noopener">SCOPUS</a>, <a title="CWTSji" href="http://www.journalindicators.com/indicators/journal/21100228001" target="_blank" rel="noopener">CWTS Leiden Ranking</a> (Journal indicators), <a href="https://dbh.nsd.uib.no/publiseringskanaler/erihplus/periodical/info.action?id=481993" target="_blank" rel="noopener">ERIH Plus</a>, <a href="https://redib.org/Serials/Record/oai_revista464-cuadernos-de-estudios-gallegos" target="_blank" rel="noopener">REDIB</a>, <a href="https://doaj.org/toc/1988-8333?source=%7B%22query%22%3A%7B%22filtered%22%3A%7B%22filter%22%3A%7B%22bool%22%3A%7B%22must%22%3A%5B%7B%22terms%22%3A%7B%22index.issn.exact%22%3A%5B%220210-847X%22%2C%221988-8333%22%5D%7D%7D%2C%7B%22term%22%3A%7B%22_type%22%3A%22article%22%7D%7D%5D%7D%7D%2C%22query%22%3A%7B%22match_all%22%3A%7B%7D%7D%7D%7D%2C%22size%22%3A100%2C%22_source%22%3A%7B%7D%7D" target="_blank" rel="noopener">DOAJ</a> y otras bases de datos nacionales e internacionales. Está incluida en el Catálogo Latindex 2.0 y cuenta con el Sello de Calidad de la FECYT.</p> <p> </p> <p>[gl] <em><strong>Cuadernos de Estudios Gallegos </strong></em>é unha revista científica publicada polo <a href="https://www.csic.es/" target="_blank" rel="noopener">CSIC</a>, editada no <a href="http://www.iegps.csic.es/" target="_blank" rel="noopener">Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento</a>, que na actualidade publica preferentemente estudos e investigacións de Historia, tanto de carácter xeral como referidas especificamente á historia de Galicia, e inclúe, así mesmo, recensións críticas de libros. Os seus contidos diríxense á comunidade científica española e internacional, admitindo exclusivamente artigos orixinais, tanto en lingua galega como española, portuguesa, inglesa, alemá e francesa.</p> <p>Fundada en 1944, comeza a estar dispoñible en liña en 2007, en formato PDF, mantendo a súa edición impresa ata o 2024, ano no que pasa a ser revista electrónica publicando en formato PDF, HTML e XML-JATS. Os contidos anteriores están igualmente dispoñibles en formato PDF.</p> <p>Edita tamén unha colección de monografías sobre as mesmas materias baixo o título <strong>Anejos de Cuadernos de Estudios Gallegos</strong> que se publica en formato <a href="http://editorial.csic.es/publicaciones/coleccion/241/anejos-de-cuadernos-de-estudios-gallegos" target="_blank" rel="noopener">impreso</a> e <a href="http://libros.csic.es/index.php?cPath=123" target="_blank" rel="noopener">electrónico</a>, e a serie <strong>Monografías de Cuadernos de Estudios Gallegos</strong> en formato <a href="http://editorial.csic.es/publicaciones/coleccion/172/cuadernos-de-estudios-gallegos-monografias" target="_blank" rel="noopener">impreso</a> e <a href="http://libros.csic.es/index.php?cPath=86" target="_blank" rel="noopener">electrónico</a>.</p> <p><em><strong>Cuadernos de Estudios Gallegos </strong></em>está indizada en <a title="WOS" href="https://clarivate.com/webofsciencegroup/solutions/web-of-science/" target="_blank" rel="noopener">Web of Science</a>: <a title="ESCI" href="https://clarivate.com/webofsciencegroup/solutions/webofscience-esci/" target="_blank" rel="noopener">Emerging Sources Citation Index</a> (ESCI), <a title="SCOPUS" href="https://www.elsevier.com/solutions/scopus" target="_blank" rel="noopener">SCOPUS</a>, <a title="CWTSji" href="http://www.journalindicators.com/indicators/journal/21100228001" target="_blank" rel="noopener">CWTS Leiden Ranking</a> (Journal indicators), <a href="https://dbh.nsd.uib.no/publiseringskanaler/erihplus/periodical/info.action?id=481993" target="_blank" rel="noopener">ERIH Plus</a>, <a href="https://redib.org/Serials/Record/oai_revista464-cuadernos-de-estudios-gallegos" target="_blank" rel="noopener">REDIB</a>, <a href="https://doaj.org/toc/1988-8333?source=%7B%22query%22%3A%7B%22filtered%22%3A%7B%22filter%22%3A%7B%22bool%22%3A%7B%22must%22%3A%5B%7B%22term%22%3A%7B%22index.issn.exact%22%3A%221988-8333%22%7D%7D%2C%7B%22term%22%3A%7B%22_type%22%3A%22article%22%7D%7D%5D%7D%7D%2C%22query%22%3A%7B%22match_all%22%3A%7B%7D%7D%7D%7D%2C%22from%22%3A0%2C%22size%22%3A100%7D" target="_blank" rel="noopener">DOAJ</a> e en outras prestixiosas bases de datos nacionais e internacionais. Está incluída no Catálogo Latindex 2.0 e conta co Selo de Calidade da FECYT.</p> <table style="width: 100%; border-spacing: 0px; border-collapse: collapse; margin-top: 40px;"> <tbody> <tr> <td style="width: 33%; text-align: left; vertical-align: top;"> <p class="check">Acceso libre y gratuito</p> <p class="check">Sin coste para autores</p> <p class="check">Indexada</p> <p class="check">Contenido original</p> </td> <td style="width: 33%; text-align: left; vertical-align: top;"> <p class="check">Revisión por pares</p> <p class="check">Código ético</p> <p class="check">Detección de plagio</p> <p class="check">Identificadores digitales</p> </td> <td style="width: 33%; text-align: left; vertical-align: top;"> <p class="check">Interoperabilidad</p> <p class="check">Preservación digital</p> <p class="check">Depósito de datos</p> <p class="check">Edición impresa y PDF</p> </td> </tr> </tbody> </table> Consejo Superior de Investigaciones Científicas es-ES Cuadernos de Estudios Gallegos 0210-847X <p><strong>© CSIC.</strong> Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del <strong>Consejo Superior de Investigaciones Científicas</strong>, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.<br /><br />Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “<strong>Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional </strong>” (CC BY 4.0). Consulte la <strong><a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.es_ES" target="_blank" rel="noopener">versión informativa</a></strong> y el <strong><a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode" target="_blank" rel="noopener">texto legal</a></strong> de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.<br /><br />No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.</p> Ramón Yzquierdo Peiró (ed.), O panteón Real de Compostela, Santiago de Compostela, Fundación Catedral de Santiago, 2024, 202 págs. ISBN: 978-84-09-58817-6 https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/652 María Carrión Longarela Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 652 652 10.3989/ceg.2025.138.652 José Manuel García Iglesias, España. sus catedrales y Santiago el Mayor. por tierras de Compostela, Santiago de Compostela, Teófilo de Edicións; Xunta de Galicia, 2023, 359 págs. ISBN: 978-84-126077-9-6 https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/636 Leopoldo Fernández Gasalla Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 636 636 10.3989/ceg.2025.138.636 José María Cardesín Díaz (dir.), Revuelta popular y violencia colectiva en la Guerra de la Independencia, Madrid, Centro de Estudios Políticos y Constitucionales, 2024, 346 págs. ISBN: 978-84-259-2033-2 https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/603 Jonathan Jacobo Bar Shuali Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 603 603 10.3989/ceg.2025.138.603 El petroglifo de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis-Pontevedra). Una iconografía excepcional en la tradición rupestre atlántica https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/597 <p>Se dan a conocer los resultados de los trabajos de prospección y documentación del yacimiento de grabados rupestres de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis), situada en el occidente gallego. Aunque el petroglifo principal era ya conocido a finales del siglo XX, su registro era incompleto. Los trabajos realizados, han permitido documentar un petroglifo excepcional desde el punto de vista iconográfico. En la roca principal han sido registrados, entre otros, motivos muy infrecuentes en el ámbito del arte rupestre de Europa Occidental, como por ejemplo, huellas diversas de animales, quiromorfos o instrumentos musicales como son las liras.</p> <p>[gl] Son dados a coñecer os resultados dos traballos de prospección e documentación do sitio rupestre de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis), situado no occidente galego. Aínda que o petróglifo principal xa era coñecido a finais do século XX, o seu rexistro era incompleto. Os traballos realizados, permitiron documentar un petróglifo excepcional dende o punto de vista iconográfico. Na pedra principal foron rexistrados, entre outros, motivos moi infrecuentes no eido da arte rupestre da Europa Occidental, como por exemplo, pegadas de diversos animais, quiromorfos ou intrumentos musicais como son as liras.</p> Manuel Santos-Estévez Elena Cabrejas Domínguez Javier Guerreiro Prieto Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 597 597 10.3989/ceg.2025.138.597 O rei suevo Requila (438-448): unha aproximación historiográfica ao seu reinado https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/567 <p>Se examina el reinado del rey suevo Requila (438-448), hijo del que fuera el primer rey suevo conocido del que se tiene noticia en <em>Hispania</em>, Hermerico. La única fuente original de que se dispone para su estudio es Hidacio de Chaves y su <em>Crónica</em>. Isidoro de Sevilla también hace referencia a él en sus Historias, pero sólo reproduce la información del anterior, con algunos añadidos personales. Siguiendo un enfoque cronológico lineal, abordamos la política de expansión territorial de Requila en algunas provincias de <em>Hispania</em> a costa del Imperio Romano. Analizamos el contexto del conflicto militar que lideró contra el individuo denominado por Hidacio como Andevoto, concluyendo que estamos ante una digresión temporal, que no tuvo lugar en el año 438 sino antes, probablemente durante el año 429, en el contexto de conflicto entre suevos y vándalos en el sur de <em>Hispania</em> previo a la emigración de estos últimos a África. También tratamos la llegada del ejército del general romano Vito, su objetivo en <em>Hispania</em> y su derrota a manos de Requila. Ponemos de manifiesto su política contraria a los intereses de Roma en <em>Hispania</em> que rompió con la política de entendimiento de su padre y rey predecesor, Hermerico.</p> <p>[gl] Examínase neste artigo o reinado do rei suevo Requila (438-448), fillo do que fora o primeiro rei suevo do que se ten coñecemento en <em>Hispania</em>, Hermerico. A única fonte orixinal coa que contamos para o seu estudo é Hidacio de Chaves e o seu <em>Cronicón</em>. Tamén a el fai referencia Isidoro de Sevilla nas súas <em>Historias</em>, pero unicamente reproduce a información do anterior, con algúns engadidos persoais. Seguindo un enfoque cronolóxico lineal, abordamos a política de expansión territorial de Requila nalgunhas provincias de <em>Hispania</em> a costa do Imperio Romano. Analizamos o contexto da contenda militar que dirixiu contra o individuo denominado por Hidacio como Andevoto, concluíndo que estamos ante unha digresión temporal, que non tivo lugar no ano 438 senón con anterioridade, probablemente, durante o ano 429, no contexto de conflito entre suevos e vándalos no sur de <em>Hispania</em> previo a emigración destes últimos a África. Tratamos tamén a chegada do exército do xeneral romano Vito, o seu obxectivo en <em>Hispania</em>, e a súa derrota a mans de Requila. Poñemos de manifesto a súa política contraria aos intereses de Roma en <em>Hispania</em> que rachou coa política de entendemento do seu pai e rei antecesor, Hermerico.</p> Benito Márquez Castro Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 567 567 10.3989/ceg.2025.138.567 Un novo exemplo de arquitectura prerrománica en Galicia. A ábsida de San Remixio de Liber (Becerreá) https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/577 <p>La pequeña iglesia rural de San Remixio de Liber (Becerreá) apenas ha sido objeto de estudio hasta el momento. Su ábside, la parte considerada más antigua, ha venido siendo datada en época románica, mientras el resto de la construcción simplemente fue ignorada. El objetivo de este trabajo es estudiar este edificio desde la perspectiva de la historia del arte, revisando la bibliografía previa, analizando la documentación histórica conservada y usando el método comparativo para revisar su datación y su adscripción artística. El estudio concluye que el ábside muestra unos rasgos que permiten considerarlo una construcción prerrománica, más concretamente del siglo X, relacionada con la muy próxima Santo André das Nogais y la no demasiado lejana San Salvador de Samos. También se investiga la antigüedad de su extraña y poco frecuente advocación, para concluir que se debe a una innovación de la Edad Moderna.</p> <p>[gl] A pequena igrexa rural de San Remixio de Liber (Becerreá) apenas ten sido obxecto de estudo ata o momento. A súa ábsida, a parte considerada máis antiga, viña sendo datada na época románica, mentres o resto da construción simplemente era ignorada. O obxectivo deste traballo é estudar este edificio desde a perspectiva da historia da arte, revisando a bibliografía previa, analizando a documentación histórica conservada e usando o método comparativo, para revisar a súa datación e adscrición artística. O estudo conclúe que a ábsida amosa uns trazos que permiten considerala unha construción prerrománica, máis concretamente do século X, relacionada coa moi próxima Santo André das Nogais e a non moi afastada San Salvador de Samos. Tamén se investiga a antigüidade da súa estraña e pouco frecuente advocación, para concluír que se debe a unha innovación da Idade Moderna.</p> Ignacio Cabarcos Fernández Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 577 577 10.3989/ceg.2025.138.577 Origen y evolución de la capilla del ciprés de Samos (Lugo). Nuevas aportaciones a la luz de la arqueología https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/561 <p>Este trabajo presenta y discute los principales resultados de diversos análisis arqueológicos realizados recientemente en la Capilla del Ciprés del monasterio de Samos (Lugo) y en su entorno inmediato. Mediante la combinación de prospección geofísica, sondeos valorativos, dataciones absolutas, análisis de materiales, estudio de paramentos, análisis arqueobotánicos y revisión de la información arqueológica previa se ofrecen nuevas propuestas sobre el origen, evolución y función de este edificio. A pesar de múltiples pequeñas reformas en sus paramentos, este trabajo demuestra que se encuentra en pie la arquitectura original desde sus cimientos, la cual se puede datar en algún momento entre el siglo XI e inicios del XII. Este resultado retrasa en torno a un siglo la cronología habitualmente otorgada a esta capilla en el siglo X y la convierte más en un ejemplar de primer románico que un edificio prerrománico. Además, se ha podido constatar el desarrollo de ciertas actividades económicas en el entorno de esta capilla desde la Edad Media, como serían la explotación agrícola y silvopastoril de huertos y bosque, la metalurgia del hierro y la actividad alfarera.</p> <p>[gl] Este traballo presenta e discute os principais resultados de diversas análises arqueolóxicas realizadas recentemente na Capela do Ciprés do mosteiro de Samos (Lugo) e na súa contorna inmediata. Mediante a combinación de prospección xeofísica, sondaxes valorativas, datacións absolutas, análises de materiais, estudo de paramentos, análises arqueobotánicas e revisión da información arqueolóxica previa ofrécense novas propostas sobre a orixe, evolución e función deste edificio. A pesares de múltiples pequenas reformas nos muros, este traballo demostra que se atopa en pé a arquitectura orixinal da capela desde os seus cimentos, a cal se pode datar nalgún momento entre o século XI e inicios do XII. Este resultado atrasa ao redor dun século a cronoloxía habitualmente outorgada a esta capela no século X e convértea máis nun exemplar de primeiro románico que nun edificio prerrománico. Ademais, púidose constatar o desenvolvemento de certas actividades económicas na contorna desta capela desde a Idade Media, como serían a explotación agrícola e silvopastoril de hortos e bosque, a metalurxia do ferro e a actividade oleira.</p> José Carlos Sánchez Pardo Eduardo Breogán Nieto Muñiz Celtia Rodríguez González Francisco Alonso Toucido Carlos Otero Vilariño María Martín Seijo Andrés Teira Brión Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 561 561 10.3989/ceg.2025.138.561 El privilegio de inmunidad de la Reina Urraca al hospital de Nuestra Señora del Cebrero (1118). Edición y estudio diplomático https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/560 <p>La reina doña Urraca concedió en 1118 un privilegio de inmunidad al Hospital de Santa María del Cebrero (Lugo) de la villa de Pereje, acotándola como ya lo había hecho su padre, Alfonso VI. El documento original no se ha conservado, pero, por inventarios del archivo del Cebrero, sí se sabía de su existencia. Por fortuna, el pergamino se presentó como prueba en un pleito entre el abad de la iglesia colegial de Villafranca del Bierzo y el abad y monjes del monasterio de San Benito el Real de Valladolid, como dueños del priorato del Cebrero, y los oidores de la Real Audiencia y Chancillería ordenaron en 1756 sacar su traslado, que ha quedado incorporado el proceso, lo que nos ha permitido ofrecer en este artículo su transcripción y traducción, así como su estudio diplomático. Además del litigio, que se prolongó durante casi ocho años, analizaremos aquellos pasajes relacionados con el diploma regio.</p> <p>[gl] A raíña dona Urraca concedeu en 1118 un privilexio de inmunidade ao Hospital de Santa María do Cebreiro (Lugo) da vila de Pereje, delimitándoa como xa fixera o seu pai, Alfonso VI. O documento orixinal non se conservou, pero, por inventarios do arquivo do Cebreiro, si se sabía da súa existencia. Por sorte, o pergameo presentouse como proba nun pleito entre o abade da igrexa colexial de Villafranca do Bierzo e o abade e monxes do mosteiro de San Bieito o Real de Valladolid, como donos do priorado do Cebreiro, e os oidores da Real Audiencia e Chancelaría ordenaron en 1756 sacar o seu traslado, que quedou incorporado ao proceso, o que nos permitiu ofrecer neste artigo a súa transcrición e tradución, así como o seu estudo diplomático. Ademais do litixio, que se prolongou durante case oito anos, analizaremos aqueles pasaxes relacionados co diploma rexio.</p> Irene Ruiz Albi Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 560 560 10.3989/ceg.2025.138.560 El valor del maravedí entre los siglos XIII y XIV https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/574 <p>El maravedí es la principal referencia contable y monetaria desde su aparición en León y Castilla en los años finales del siglo XIII en sustitución del morabetino. Aunque en ocasiones es moneda física, el maravedí es principalmente una medida de cuenta del numerario vigente. Los reyes aprovechan el asentamiento del sistema contable para introducir modificaciones en el valor de la moneda en curso, normalmente para aminorar el importe a pagar de sus deudas. Sobre la base de los documentos conocidos y también de las monedas físicas, se establece la evolución del valor real del maravedí atendiendo al contenido de plata que representa en cada momento entre 1276 y 1391.</p> <p>[gl] O maravedí é o principal referente contable e monetario dende a súa aparición en León e Castela nos últimos anos do século XIII, en substitución do morabetino. Aínda que ás veces é moeda física, o maravedí é principalmente unha medida da conta do numerario. Os reis aproveitan a instauración do sistema contable para introducir cambios no seu valor, normalmente para reducir o importe a pagar das súas débedas. A partir dos documentos coñecidos e tamén das moedas físicas, establécese a evolución do valor real do maravedí tendo en conta o contido en prata que representa en cada momento.</p> Antonio Roma Valdés Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 574 574 10.3989/ceg.2025.138.574 A longa vida da Crónica de Iria: achegas para o estudo da súa tradición indirecta https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/578 <p>La Crónica de Iria es un texto histórico elaborado en 1444 por encargo de la Iglesia de Iria para apoyar la reivindicación de sus derechos, amenazados por la catedral de Santiago. A partir de ese momento fue objeto de varias copias en la Edad Media y después, por razones diferentes a la motivación original, desde los siglos XVII hasta el XX; en realidad no dejó de ser objeto de cita, estudio y controversia y lo sigue siendo en el séc. XXI. En este trabajo se dará cuenta de los más importantes de esos textos, publicados o manuscritos, que nos hablan de la recepción de la obra pero también acercan información relevante para la reconstrucción de la historia textual de la Crónica de Iria y, además, para el establecimiento de su texto. Cuando la tradición es escasa, como aquí ocurre, la tradición indirecta se revela como un instrumento eficaz para obtener datos precisos para la reconstrucción textual.</p> <p>[gl] A Crónica de Iria é un texto histórico elaborado en 1444 por encomenda da Igrexa de Iria para apoiar a reivindicación dos seus dereitos, ameazados pola de Santiago. A partir dese momento foi obxecto de varias copias na Idade Media e despois, por razóns diferentes á motivación orixinal, desde os séculos XVII ata o XX; en realidade non deixou de ser obxecto de cita, estudo e controversia e ségueo a ser no séc. XXI. Neste traballo darase conta dos máis importantes deses textos, que nos falan da recepción da obra e achegan información relevante para a reconstrución da historia textual da Crónica de Iria e, ademais, para o establecemento do seu texto. Cando a tradición é escasa, como aquí ocorre, a tradición indirecta revélase como un instrumento eficaz para obter datos precisos para a reconstrución textual.</p> Ana Isabel Boullón Agrelo Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 578 578 10.3989/ceg.2025.138.578 Santa Baia de Banga (O Carballiño). Una dovela perdida, una escultura hallada y una pintura datada https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/569 <p>En las proximidades de la iglesia de Santa Baia de Banga, en un muro de cierre de una finca que lleva hasta allí, se localiza una dovela con una data ante la que cabe plantear la duda de si procede del templo o tuvo otro lugar de origen que bien pudo ser la granja de Azebeiro. Además una escultura hallada en una casa de las inmediaciones cabe relacionarla con Cornielles de Holanda y encuadrarla en torno a 1525. La datación de los murales de este templo es, también, una cuestión a considerar nuevamente siendo una obra que se corresponde con el episcopado de Fernando Tricio de Arenzana.</p> <p>[gl] Nas proximidades da igrexa de Santa Baia de Banga, nun muro de peche dunha leira que leva ata alí, localízase unha doela cunha data ante a que cabe poñer en dúbida se procede do templo ou tivo outra orixe que ben puido ser a granxa de Azebeiro. Ademais unha escultura atopada nunha casa das inmediacións pode ser relacionada con Cornielles de Holanda e encadrala ao redor de 1525. A datación dos murais deste templo é, tamén, unha cuestión que hai que considerar novamente sendo unha obra que se corresponde co episcopado de Fernando Tricio de Arenzana.</p> Jose Manuel García Iglesias Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 569 569 10.3989/ceg.2025.138.569 Bibliografía científica conservada en la biblioteca del Pazo de Tor (Lugo) https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/556 <p>Uno de los pazos mejor conservados en Galicia es el denominado Pazo de Tor, (Monforte de Lemos). Desde su donación a la Diputación Provincial de Lugo forma parte de su Red Museística Provincial y, entre otros elementos destacables, conserva una biblioteca compuesta por casi tres mil volúmenes, algunos de los cuales conforman un selecto grupo de obras de contenido científico, de entre los siglos XVI al XIX. Por su interés para la Historia de la Ciencia ofrecemos en este trabajo un estudio bibliográfico, crítico y detallado de cada una de esas obras que, en su conjunto, constituyen un legado de enorme valor dentro del panorama cultural, científico e histórico de Galicia.</p> <p>[gl] Un dos pazos mellor conservados en Galicia é o denominado Pazo de Tor, situado no Concello de Monforte de Lemos. Desde a súa doazón á Deputación de Lugo, forma parte da súa Rede Museística Provincial e, entre outros elementos salientables, conserva unha biblioteca composta por case tres mil volumes, algúns dos cales, conforman un selecto grupo de obras de contido científico, dos séculos XVI ao XIX. Polo seu interese para a Historia da Ciencia, ofrecemos neste traballo un detallado estudo bibliográfico e crítico de cada unha destas obras que, en conxunto, constitúen un legado de enorme valor dentro do panorama cultural, científico e histórico de Galicia.</p> Miguel Álvarez Soaje Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 556 556 10.3989/ceg.2025.138.556 Las nodrizas de la inclusa de Pontevedra (1872-1931) https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/563 <p>El objetivo de este artículo es el estudio de las nodrizas de la Inclusa de Pontevedra, desde la creación del establecimiento benéfico, en 1872, hasta la Segunda República, en 1931. Se han utilizado fuentes manuscritas de la propia Inclusa y la Diputación Provincial, de la que dependía, y, además, se ha consultado prensa y bibliografía de la época. Todo ello ha permitido establecer el perfil sociolaboral de estas nodrizas, los requisitos que se les exigían, el salario que recibían y la localización de las zonas en las que residían. Se concluye que las nodrizas de la Inclusa, en una gran proporción solteras, constituían un colectivo numeroso que estaba poco retribuido, aunque su salario era una parte importante en el total de sus ingresos personales y familiares. Las amas externas vivían en zonas rurales del interior de las provincias de Pontevedra, sobre todo, y de Lugo, en las que no había ofertas de trabajos mejor remunerados. Esta ocupación, en muchos casos, era de larga duración al enlazar sucesivamente épocas de lactancia y de destete de incluseros.</p> <p>[gl] O obxectivo deste artigo é o estudo das amas de cría da Inclusa de Pontevedra, desde a creación do establecemento benéfico, en 1872, ata a Segunda República, en 1931. Utilizáronse fontes manuscritas da propia Inclusa e a Deputación Provincial, da que dependía, e, ademais, consultouse prensa e bibliografía da época. Todo iso permitiu establecer o perfil socio-laboral destas amas de cría, o salario que recibían e a localización das zonas nas que residían. Conclúese que as amas de cría da Inclusa, nunha gran proporción solteiras, constituían un colectivo numeroso que estaba pouco retribuído, aínda que o seu salario era unha parte importante no total dos seus ingresos persoais e familiares. As amas externas vivían en zonas rurais do interior das provincias de Pontevedra, sobre todo, e de Lugo, nas que non había ofertas de traballos mellor remunerados. Esta ocupación, en moitos casos, era de longa duración ao enlazar sucesivamente épocas de lactación e crianza dos nenos da Inclusa.</p> Ana María Rodríguez Martín Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 563 563 10.3989/ceg.2025.138.563 Los nuevos peripatéticos: excursionismo y ciencia en la Galicia de la Restauración https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/588 <p>Un curioso manuscrito de Santiago de la Iglesia (1851-1931) da pie para esbozar el surgimiento del excursionismo entre la intelectualidad de Galicia, iluminando sus múltiples repercusiones. Son anotaciones a vuelapluma de un viaje a San Andrés de Teixido del 2 al 9 de agosto de 1897, completadas con dibujos y una fotografía, que remiten a una pasión entre lo lúdico y lo científico triunfante en la Europa ochocentista. La personalidad del viajero, sus experiencias juveniles como alumno de un maestro normalista à la page, el entramado social y cultural que lo respaldaba, los avances en el arcano prehistórico, los logros y decepciones de esa devoción desinteresada, la difusión de nuevos saberes gracias a la prensa, definen un proyecto didáctico dirigido a extender el conocimiento de Galicia, labor colectiva a cargo de particulares de la que el Estado y la Academia se desentendieron.</p> <p>[gl] Un curioso manuscrito de Santiago de la Iglesia (1851-1931) da pé para bosquexar o xurdimento do excursionismo entre a intelectualidade de Galicia, alumando as súas múltiples repercusións. Son anotaciós improvisadas dunha viaxe a San Andrés de Teixido do 2 ó 9 de agosto de 1897, completadas con debuxos e unha fotografía, que remiten a unha paixón entre o lúdico e o científico triunfante na Europa oitocentista. A personalidade do viaxeiro, as súas experiencias de mocidade como alumno dun mestre normalista à la page, a urda social e cultural que o sostiña, os avances no arcano prehistórico, os logros e decepcións desa devoción desinteresada, a difusión de novos saberes grazas á prensa, definen un proxecto didáctico dirixido a estender o coñecemento de Galicia, tarefa colectiva a cargo de particulares da que o Estado e a Academia se desentenderon.</p> Joaquín Saurin Parra Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 588 588 10.3989/ceg.2025.138.588 El kilómetro 35 de la antigua carretera de Bayona. La adaptación del modelo de “chalet con jardín” en la ciudad-jardín de Vigo (Galicia, España) https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/576 <p>El presente artículo pretende analizar desde un punto de vista artístico y arquitectónico los chalets de recreo y veraneo burgueses que conformaban la desaparecida ciudad-jardín de Vigo, situada en la antigua carretera de <em>Bayona</em>. Las fuentes de documentación originales, como planos, memorias de obra y fotografías, son fundamentales para determinar el estado original de este modelo de procedencia europea implantado en la ciudad olívica con escasa ortodoxia. La falta de un proyecto de planeamiento urbanístico dificulta la tarea, por ello se procederá al análisis arquitectónico de manera individualizada para cada uno de estos chalets. El interés arquitectónico de estas viviendas unifamiliares burguesas radica en la participación de algunos de los arquitectos más relevantes de la provincia como Jenaro de la Fuente, Michel Pacewicz, Manuel Felipe Quintana o José Franco Montes.</p> <p>[gl] O presente artigo pretende analizar dende un punto de vista artístico e arquitectónico os chalés de recreo e veraneo burgueses que conformaban a desaparecida cidade-xardín de Vigo, situada na antiga estrada de Baiona. As fontes documentais orixinais, como planos, memorias de obra e fotografías, son fundamentais para determinar o estado orixinal deste modelo de procedencia europea implantado na cidade olívica con escasa ortodoxia. A falta dun proxecto urbanístico dificulta a tarefa, por este motivo realizarase unha análise arquitectónica individualizada de cada un dos chalés. O interés arquitectónico destas viviendas unifamiliares burguesas radica na participación dalgúns dos arquitectos máis relevantes da provincia como Jenaro de la Fuente, Michel Pacewicz ou Manuel Felipe Quintana.</p> Sabela Valcárcel Lago Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2026-07-15 2026-07-15 72 138 576 576 10.3989/ceg.2025.138.576 Los periódicos murales del ejército guerrillero de Galicia (1947-1948): prácticas, usos y funcionalidades https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/573 <p>El Ejército Guerrillero de Galicia (EGG) dedicó importantes esfuerzos a la elaboración de periódicos murales. Estos órganos se confeccionaron con el objetivo de culturizar y politizar a los guerrilleros, pero también cumplieron un papel importante para el análisis, debate, crítica y autocrítica en el día a día de la resistencia antifranquista. Al ser publicaciones de naturaleza colectiva, y dado que se incitaba a que participaran en su creación el mayor número posible de autores, aportan destacada información tanto de la vida cotidiana, de las relaciones internas de poder, así como de la imagen que tenían de sí mismos y del sentido de su lucha. En el presente artículo se analizarán los periódicos murales del EGG con el objetivo de descifrar los usos y funcionalidades que cumplieron.</p> <p>[gl] O Exército Guerrilleiro de Galicia (EGG) dedicou importantes esforzos á elaboración de xornais murais. Estes órganos confeccionáronse co obxectivo de culturizar e politizar aos guerrilleiros, pero tamén cumpriron un papel importante para a análise, debate, crítica e autocrítica no día a día da resistencia antifranquista. Ao ser publicacións de natureza colectiva, e dado que se incitaba a que participasen na súa creación o maior número posible de autores, achegan destacada información tanto da vida cotiá, das relacións internas de poder, así como da imaxe que tiñan de si mesmos e do sentido da súa loita. No presente artigo analizaranse os xornais murais do EGG co obxectivo de descifrar os usos e funcionalidades que cumpriron.</p> Mario Bueno Aguado Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 573 573 10.3989/ceg.2025.138.573 El Fondo Pampillón: la memoria sonora de la Galicia emigrante https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/571 <p>Segundo Pampillón forma parte de ese abundante grupo de gallegos que se vio forzado a exiliarse en Argentina tras el inicio de la Guerra Civil. Su relevancia en el plano político, su militancia activa en la colectividad gallega en Buenos Aires y su faceta como “hombre de radio” lo definen como un protagonista de ese contexto hispano-argentino de mediados del siglo XX. Este artículo recoge una revisión general sobre la colección de grabaciones que Segundo Pampillón acumuló durante su vida y representa un ejemplo de las prácticas de escucha, prácticas de grabación no comerciales y, sobre todo, una “foto fija” sonora de la colectividad gallega en el contexto bonaerense. Finalmente, profundiza en algunos ejemplos relevantes de la dimensión transnacional del repertorio contenido en esta colección de bobinas abiertas.</p> <p>[gl] Segundo Pampillón forma parte dese abundante grupo de galegos que se viu forzado a exiliarse en Arxentina tralo inicio da Guerra Civil. A súa relevancia no plano político, a súa militancia activa na colectividade galega en Bos Aires e a súa faceta como “home de radio” defíneno como un protagonista dese contexto hispano-arxentino de mediados do século XX. Este artigo recolle unha revisión xeral sobre a colección de gravacións que Segundo Pampillón acumulou durante a súa vida e representa un exemplo das prácticas de escoita, prácticas de gravación non comerciais e, sobre todo, unha “foto fixa” sonora da colectividade galega no contexto bonaerense. Finalmente, profunda nalgúns exemplos relevantes da dimensión transnacional do repertorio contido nesta colección de bobinas abertas.</p> María del Carmen Lorenzo Vizcaíno Javier Ares Espiño Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 571 571 10.3989/ceg.2025.138.571 A acción cultural e política nos primeiros anos do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (1973-1982): patrimonio, cidade, país https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/564 <p>Este artículo pretende ofrecer una retrospectiva de los primeros años del Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia a través de los testimonios de sus protagonistas, fuentes periodísticas y colegiales y los relatos historiográficos construidos desde entonces. Nacido en 1973, el COAG vino a suplir la falta de una institución profesional próxima a la realidad del país en un momento de crisis en las grandes transformaciones urbanísticas y territoriales experimentadas por Galicia durante el desarrollismo tardofranquista. En estos primeros años, el COAG –o, quizá, sus miembros más activos– adoptará un fuerte compromiso con el patrimonio y el desarrollo del país, así como una posición combativa contra el franquismo y a favor de la autonomía de Galicia. A través del cotejo de fuentes y del análisis de la historiografía reciente, se prestará atención a acontecimientos y datos tradicionalmente olvidados u omitidos que ofrecen una pluralidad de matices sobre el verdadero alcance o éxito de su labor, así como las tensiones y la cohesión existente en él. En definitiva, desde la reciente efeméride de sus cincuenta años, se arrojará luz sobre los éxitos y fracasos parciales, las disidencias y la trascendencia del naciente COAG en el mundo cultural y político gallego.</p> <p>[gl] Este artigo pretende ofrecer unha retrospectiva dos primeiros anos do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia a través dos testemuños dos seus protagonistas, das fontes xornalísticas e colexiais e dos relatos historiográficos construídos desde entón. Nado en 1973, o COAG veu suplir a falta dunha institución profesional próxima á realidade do país nun momento de crise nas grandes transformacións urbanísticas e territoriais que sufrira Galiza durante o desenvolvementismo tardofranquista. Nestes primeiros anos, o COAG –ou, se cadra, os seus membros máis activos– adoptará un forte compromiso co patrimonio e o desenvolvemento do país, así como unha posición combativa contra o franquismo e a prol da autonomía de Galiza. A través do cotexo de fontes e da análise da historiografía recente, prestarase atención a acontecementos e datos tradicionalmente esquecidos ou omitidos e que ofrecen unha pluralidade de matices sobre o verdadeiro alcance ou éxito do labor do colexio, así como as tensións e a cohesión existente no seu seo. En definitiva, desde a recente efeméride dos seus cincuenta anos de vida, arroxarase luz sobre os éxitos e os fracasos parciais, as disidencias e a transcendencia no mundo cultural e político galego do COAG nos seus primeiros anos de vida.</p> Santiago Rodríguez-Caramés Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2025-12-30 2025-12-30 72 138 564 564 10.3989/ceg.2025.138.564