El petroglifo de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis-Pontevedra). Una iconografía excepcional en la tradición rupestre atlántica

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.3989/ceg.2025.138.597

Palabras clave:

Arte Atlántico, Neolítico, Edad del Bronce, Edad del Hierro, lira, Arte Atlántica, Idade do Bronce, Idade do Ferro

Resumen


Se dan a conocer los resultados de los trabajos de prospección y documentación del yacimiento de grabados rupestres de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis), situada en el occidente gallego. Aunque el petroglifo principal era ya conocido a finales del siglo XX, su registro era incompleto. Los trabajos realizados, han permitido documentar un petroglifo excepcional desde el punto de vista iconográfico. En la roca principal han sido registrados, entre otros, motivos muy infrecuentes en el ámbito del arte rupestre de Europa Occidental, como por ejemplo, huellas diversas de animales, quiromorfos o instrumentos musicales como son las liras.

[gl] Son dados a coñecer os resultados dos traballos de prospección e documentación do sitio rupestre de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis), situado no occidente galego. Aínda que o petróglifo principal xa era coñecido a finais do século XX, o seu rexistro era incompleto. Os traballos realizados, permitiron documentar un petróglifo excepcional dende o punto de vista iconográfico. Na pedra principal foron rexistrados, entre outros, motivos moi infrecuentes no eido da arte rupestre da Europa Occidental, como por exemplo, pegadas de diversos animais, quiromorfos ou intrumentos musicais como son as liras.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

Allen, Derek, An introduction to Celtic coins, London, British Museum, 1978.

Almagro Gorbea, Martín, El Bronce Final y el período Orientalizante en Extremadura, Madrid, Instituto Español de Prehistoria, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1977.

Alves, Lara Bacelar, “O Sentido dos signos. Reflexões e Perspectivas para o Estudo da Arte Rupestre do Pós-Glaciar no Norte de Portugal”, en Rodrigo de Balbín Behrmann (ed.), Arte Prehistórico al Aire Libre en el Sur de Europa. Actas del curso “Arte Rupestre al Aire Libre. Investigación, Protección y Difusión”, Salamanca, junio de 2006, Valladolid, Junta de Castilla y León, 2009, págs. 381-413.

Beckensall, Stan, “British Prehistoric Rock-Art in the Landscape”, en George Nash y Christopher Chippindale (eds.), European Landscapes of rock art, London, Routledge, 2002, págs. 39-70.

Berrocal-Rangel, Luis; Mederos Martín, Alfredo; Caso Amador, Rafael, y Rodríguez Rastrojo, Mario, “Un paisaje funerario singular de la Edad del Bronce del Suroeste: la necrópolis y la estela del Alto de la Cruz de Piedra (Jerez de los Caballeros, Extremadura)”, Complutum, 34 (2023), págs. 129-143.

Bettencourt, Ana Maria Santos, y Santos-Estevez, Manuel, A Geografia Mágica do Monte São Silvestre através da Arte Rupestre, Braga, Universidade do Minho; Lab2.pt, 2018.

Bradley, Richard, Rock Art and the Prehistory of Atlantic Europe, London, Routledge, 1997.

Cabrejas Domínguez, Elena; Seoane Veiga, Yolanda, y Varela Pousa, Rocío, “A descoberta dos petroglifos da bacía do río Salgueiro no monte Xiabre. Documentación e rexistro”, El Museo de Pontevedra, 62 (2008), págs. 11-28.

Cardoso, João Luís; Leitão, Manuel; Norton, José; Ferreira, Octávio da Veiga e North, Christopher T., “O santuário calcolítico da gruta do Correio-Mor (Loures)”, Estudos Arqueológicos de Oeiras, 5 (1995), págs. 97-121.

Cartailhac, Émile, Les ages préhistoriques de L´Espagne et du Portugal, Paris, Reinwald, 1886. Celestino Pérez, Sebastián, Estelas de guerrero y estelas diademadas. La precolonización y formación del mundo tartésico, Barcelona, Bellaterra, 2001.

Celestino Pérez, Sebastián, Estelas de guerrero y estelas diademadas. La precolonización y formación del mundo tartésico, Barcelona, Bellaterra, 2001.

Comendador Rey, Beatriz, “Space and memory at the mouth of river Ulla (Galicia, Spain)”, en Ana M. S. Bettencourt, M. Jesus Sanches, Laura B. Alves y Ramón Fábregas Valcarce (eds.), Conceptualising Space and Place, Archaeopress, 2010 (BAR International Series, 2058), págs. 99-109.

Comendador Rey, Beatriz, y González Insua, Félix, “Rock art of the upper Támega Valley (Galicia, Spain)”, en Ana M. S. Bettencourt, Manuel Santos-Estévez, Hugo A. Sampaio, Daniela Cardoso (eds.), Recorded Places, Experienced Places. The Holocene Rock Art of the Iberian Atlantic Northwest, Oxford, British Archaeological Reports (BAR), 2017 (BAR International Series, 2878), págs. 49-62.

Delestrée, Louis Pol, “La série péri-armoricaine ‘À la cavalière armée et à la lyre’ nouveaux apports”, Omni, 6 (2013), págs. 37-40.

Delestrée, Louis-Pol, y Gouet, Samuel, “La typologie des statères en argent à l´’est de l’Armorique”, Recontres Numismatiques (Février 2021), págs. 41-56.

Díaz-Guardamino Uribe, Marta, Las estelas decoradas en la prehistoria de la Península Ibérica, Madrid, Universidad Complutense de Madrid, 2010.

Díaz-Guardamino Uribe, Marta, “Estelas decoradas del Bronce Final en la Península Ibérica:datos para su articulación cronológica”, Anejos del Archivo Español de Arqueología, 62 (2012).

Fernández-Pintos, Julio, Laberintos y figuras afines en el arte rupestre gallego, autoedición, 2020.

Galán Domingo, Eduardo, “Las estelas del Suroeste entre el Atlántico y el Mediterráneo”, en Actas del IV Congreso Internacional de Estudios Fenicios y Púnicos, Cádiz, 2 al 6 de octubre de 1995, Cádiz, Universidad de Cádiz, 2000, págs. 1789-1797.

García Quintela, Marco Virgilio, y Santos Estévez, Manuel, “Petroglifos podomorfos e investiduras reales célticas. Estudio comparativo”, Archivo Español de Arqueología, 73 (2000), págs. 5-26.

Güimil Fariña, Alejandro, y Santos Estévez, Manuel, “Territorialidad en la Edad del Bronce del noroeste de la Península Ibérica”, Revista d’arqueologia de Ponent, 23 (2013), págs. 9-25.

Harrison, Richard, Symbols and Warriors. Images of the European Bronze Age, Bristol, Western Academics & Specialist Press Ltd, 2004.

Hillberg, Julia, Early lyres in context, Lund, University of Lund, 2015.

Jiménez Pasalodos, Raquel, “The Lyres of the Far West: Chordophones on the Bronze Age Warrior Stelae of the Southwest of the Iberian Peninsula”, en R. Eichmann, F. Jinjuan y L.-C. Koch (eds.), Studien zur Musikarchäologie VIII, 2012 (DAI OrientArchäologie, 25), págs. 215-225.

Jiménez Pasalodos, Raquel, y Scardina, Placido, “Lyres in de Daunian stelae: towards a better understanding of chordophones in the Mediterranean Iron Age”, en P. M. MilitelLo, y H. Öinz (eds.), Proceedings of the 15th Symposium on Mediterranean Archaeology, 3-5 March 2011, vol. 1, University of Catania, 2015 (BAR Internacional Series, 2695 (I)), págs. 161-173.

Jones, Andrew Meirion; Cochrane, Andrew, y Diaz-Guardamino, Marta, “Art in the making: Neolithic societies in Britain, Ireland and Iberia”, en Penny Bickle, Vicky Cummings, Daniela Hofmann y Joshua Pollard (eds.), The Neolithic of Europe: Papers in Honour of Alasdair Whittle, Oxford, Oxbow Books, 2017, págs. 201-221.

Lawson, Graeme, “Musical finds and political meanings: archaeological connexions beetween lyres, poetry and power in barbarian Europe”, en Ricardo Eichmann, Mark Howell y Graeme Lawson (eds.), Music and Politics in the Ancient World. Exploring Identity, Agency, Stability and Change through the Records of Music Archaeology, Berlin, Edition Topoi, 2019, págs. 221-280.

Mañana Borrazás, Patricia, y Santos-Estévez, Manuel, “Arte rupestre no Promontorio de Corme (Ponteceso)”, Gallaecia, 21 (2002), págs. 115-126.

Mederos Martín, Alfredo, “Carros micénicos del Heládico Final III en las estelas decoradas del Bronce Final II-III del Suroeste de la Península Ibérica”, en Sebastián Celestino Pérez, Núria Rafel i Fontanals y Xosé Lois Armada (eds.), Contacto cultural entre el Mediterráneo y el Atlántico (siglos XII-VIII ANE): La Precolonización a debate, Madrid, Escuela Española de Historia y Arqueología de Roma del CSIC, 2008, págs. 437-463.

Ménez, Yves (ed.), Une résidence de la noblesse gauloise. Le camp de Saint-Symphorien à Paule (Côtes d’Armor), Paris, Éditions de la Maison des sciences de l’homme, 2021 (Daf, 112).

Moreira, Jose, Podomorfos na fachada ocidental do Noroeste de Portugal, entre os ríos Douro e Minho, tesis de licenciatura inédita, Braga, Universidade do Minho, 2018.

Moreira, Jose; Bettencourt, Ana Maria; Santos-Estévez, Manuel, Gravuras rupestres do Penedo de S. Gonçalo, (Felgueiras). Relatório Técnico-científico dos trabalhos arqueológicos desenvolvidos em 2017, Braga, Direção Geral do Património Cultural-DGPC; Lab2PT, 2018.

Parcero Oubiña, César; Criado Boado, Felipe, y Santos Estévez, Manuel, “Arqueología de los espacios sagrados”, Arqueología Espacial, 19-20 (1998a), págs. 507-516.

Parcero Oubiña, César; Criado Boado, Felipe, y Santos Estévez, Manuel, “Rewriting landscape: incorporating sacred landscapes into cultural traditions”, World Archaeology, 30, 1 (1998b), págs. 159-176.

Pereira-Martínez, Xurxo; Méndez-Quintas, Eduardo, y Prieto Martínez, Pilar, “Los grabados de cuadrúpedos en el arte Atlántico. Distribución y análisis estilístico”, Estudos do Quaternário, 22 (2022), págs. 24-44.

Peña Santos, Antonio de la, y Rey García, José Manuel, Petroglifos de Galicia, Oleiros, Ed. Vía Láctea, 2001.

Ribeiro, Carlos, Notícia de algumas estações e monumentos prehistóricos, Lisboa, 1878.

Rodríguez Rellán, Carlos; Fábregas Valcarce, Ramón, y Carrera Ramírez, Fernando, “Intervención arqueológica en el abrigo de Cova dos Mouros. Un primer ejemplo de pintura esquemática en Galicia”, Munibe, 70 (2019), págs. 185-205.

Román Ramírez, Ángel, La música en la Iberia antigua. De Tarteso a Hispania, Almería, Ed. Círculo Rojo, 2012.

Ruiz-Gálvez Priego, Marisa, y Galán Domingo, Eduardo, “Las Estelas del Suroeste como Hitos de Vías Ganaderas y Rutas Comerciales”, Trabajos de Prehistoria, 48 (1991), págs. 257-273.

Santos Estévez, Manuel, “Sobre la cronología del arte rupestre atlántico en Galicia”, Arqueoweb, 7, 2 (Sept/Dic. 2005), [en línea], disponible en <http://www.ucm.es/info/arqueoweb/numero7_2/conjunto7_2.htm [Consulta: 23/09/2024].

Santos Estévez, Manuel, Petroglifos y paisaje social en la prehistoria reciente del NW de la Península Ibérica, Santiago de Compostela, Instituto de Estudios Gallegos Padre Sarmiento, CSIC, 2007 (Traballos de Arqueoloxía e Patrimonio (TAPA), 38).

Santos-Estévez, Manuel, “A new proposal for the chronology of Atlantic Rock Art in Galicia (NW Iberian Peninsula)”, en George Nash y George Children (eds.), Archaeology of Semiotics and the Social Order of Things, Oxford, Archaeopress, 2008 (BAR International Series, 1833), págs. 141-152.

Santos-Estévez, Manuel, “Atlantic Rock Art: transformation and tradition during Late Prehistory”, en María Cruz Berrocal, Leonardo García Sanjuán y Antonio Gilman Guillén (eds.), The Prehistory of Iberia: Debating Early Social Estratification and the State, London, Routledge, 2012a, págs. 231-248.

Santos-Estévez, Manuel, “Unha visión diacrónica da Arte Rupestre Atlántica dentro dun novo marco cronolóxico”, en Maria de Jesus Sanches (coord.), 1ª Mesa-Redonda Artes Rupestres da Pré-história e Proto-História: Paradigmas e Metodologias de Registo, Lisboa, Direção Geral do Património Cultural-DGPC, 2012b (Trabalhos de Arqueologia, 54), págs. 219-238.

Santos Estévez, Manuel; Parcero Oubiña, César, y Criado Boado, Felipe, “De la arqueología simbólica del paisaje a la arqueología de los paisajes sagrados”, Trabajos de Prehistoria, 54, 2 (1997), págs. 61-80.

Santos-Estévez, Manuel, y Seoane-Veiga, Yolanda, “Rock Art and Archaeological Excavations in Campo Lameiro, Galicia; A New Chronological Proposal for the Atlantic Rock Art”, en Åsa Fredell, Kristian Kristiansen y Felipe Criado (eds.), Representations and communications. Creating an Archaeological matrix of late prehistoric rock art, Oxford, Oxbow, 2010, págs. 16-30.

Santos Estévez, Manuel, y Güimil Fariña, Alejandro, “The maritime factor in the distribution of the Bronze Age rock art”, en Peter Skoglung, Johan Ling y Ulf Bertilsson (eds.), Picturing the Bronze Age, Oxford, Oxbow, 2015, págs. 143-154.

Torres Ortíz, Mariano, “Los ‘tiempos’ de la precolonización”, en Sebastián Celestino Pérez, Núria Rafel i Fontanals y Xosé Lois Armada (eds.), Contacto Cultural entre el Mediterráneo y el Atlántico (siglos XII-VIII ane). La precolonización a debate, Madrid, Escuela Española de Historia y Arqueología de Roma del CSIC, 2008, págs. 61-94.

Twohig, Elizabeth Shee, The Megalithic Art of Western Europe, Oxford, Clarendon Press, 1981.

Descargas

Publicado

2025-12-30

Cómo citar

Santos-Estévez, M., Cabrejas Domínguez, E., & Guerreiro Prieto, J. . (2025). El petroglifo de Laxe dos Bolos (Caldas de Reis-Pontevedra). Una iconografía excepcional en la tradición rupestre atlántica. Cuadernos De Estudios Gallegos, 72(138), 597. https://doi.org/10.3989/ceg.2025.138.597

Número

Sección

Artículos