A acción cultural e política nos primeiros anos do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia (1973-1982): patrimonio, cidade, país
DOI:
https://doi.org/10.3989/ceg.2025.138.564Palabras clave:
COAG, Antifranquismo, Transición, Fernández-Albalat, Galeguismo, SIAC, GalleguismoResumen
Este artículo pretende ofrecer una retrospectiva de los primeros años del Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia a través de los testimonios de sus protagonistas, fuentes periodísticas y colegiales y los relatos historiográficos construidos desde entonces. Nacido en 1973, el COAG vino a suplir la falta de una institución profesional próxima a la realidad del país en un momento de crisis en las grandes transformaciones urbanísticas y territoriales experimentadas por Galicia durante el desarrollismo tardofranquista. En estos primeros años, el COAG –o, quizá, sus miembros más activos– adoptará un fuerte compromiso con el patrimonio y el desarrollo del país, así como una posición combativa contra el franquismo y a favor de la autonomía de Galicia. A través del cotejo de fuentes y del análisis de la historiografía reciente, se prestará atención a acontecimientos y datos tradicionalmente olvidados u omitidos que ofrecen una pluralidad de matices sobre el verdadero alcance o éxito de su labor, así como las tensiones y la cohesión existente en él. En definitiva, desde la reciente efeméride de sus cincuenta años, se arrojará luz sobre los éxitos y fracasos parciales, las disidencias y la trascendencia del naciente COAG en el mundo cultural y político gallego.
[gl] Este artigo pretende ofrecer unha retrospectiva dos primeiros anos do Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia a través dos testemuños dos seus protagonistas, das fontes xornalísticas e colexiais e dos relatos historiográficos construídos desde entón. Nado en 1973, o COAG veu suplir a falta dunha institución profesional próxima á realidade do país nun momento de crise nas grandes transformacións urbanísticas e territoriais que sufrira Galiza durante o desenvolvementismo tardofranquista. Nestes primeiros anos, o COAG –ou, se cadra, os seus membros máis activos– adoptará un forte compromiso co patrimonio e o desenvolvemento do país, así como unha posición combativa contra o franquismo e a prol da autonomía de Galiza. A través do cotexo de fontes e da análise da historiografía recente, prestarase atención a acontecementos e datos tradicionalmente esquecidos ou omitidos e que ofrecen unha pluralidade de matices sobre o verdadeiro alcance ou éxito do labor do colexio, así como as tensións e a cohesión existente no seu seo. En definitiva, desde a recente efeméride dos seus cincuenta anos de vida, arroxarase luz sobre os éxitos e os fracasos parciais, as disidencias e a transcendencia no mundo cultural e político galego do COAG nos seus primeiros anos de vida.
Descargas
Citas
Almuíña, Carlos, “O caso do edificio Castromil”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
Alonso Pereira, José Ramón, Cincuenta años de vida colegial. Crónica y análisis de medio siglo de historia del Colegio de León, Asturias y Galicia, Oviedo, Colegio Oficial de Arquitectos de Asturias, 1982.
Alonso Pereira, José Ramón, “Metáfora y mito: tránsito entre modernidad y contemporaneidad en la arquitectura de Galicia”, en Modernidad y contemporaneidad en la arquitectura de Galicia, A Coruña, Universidade da Coruña, 2012, páxs. 15-39.
Alonso Pereira, José Ramón, La arquitectura de Galicia: dos mil años de historia, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 2023.
Baldellou, Miguel Ángel, “Panorama de la arquitectura actual en Galicia”, Hogar y arquitectura, 96 (1971), páxs. 16-54.
Baldellou, Miguel Ángel, Lugar, memoria e proxecto: Galicia (1974-1994), Santiago de Compostela; Madrid, Consello da Cultura Galega; Electa, 1995.
Baldellou, Miguel Ángel, “Del exilio y otras soledades”, P+C, proyecto y ciudad. Revista de temas de arquitectura, 9 (2018), páxs. 67-78.
Baltar Tojo, Rafael, “Encontro Santiago: Sert-Bonet-Candela”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
Baltar Tojo, Rafael, Arquitectura y preexistencias: una referencia gallega, Sada, Ediciós do Castro, 1991.
Baltar Tojo, Rafael, “Nacemento do Museo do Pobo Galego”, Obradoiro, 23 (1994), páxs. 17-21.
Bar Bóo, Xosé, “Alocución inaugural”, Obradoiro, 1 (1978), páx. 3.
Barreiro Fernández, Xosé Ramón, Historia contemporánea de Galicia: ideología y cultura, Bilbao, La Gran Enciclopedia Vasca, 1983 (Serie Historia de Galicia, 17).
Beiras García-Sabell, Daniel, “A arquitectura da ruptura”, n’As miradas de Isaac. Centenario de Isaac Díaz Pardo (1920-2020), Santiago de Compostela, Fundación Cidade da Cultura, 2020, páxs. 215-235.
Bustos, Carlos, e Palacios Gonzalo, José Carlos, “El seminario de Santiago”, Arquitectura, 201 (1976), páxs. 61-66.
Campos Michelena, Pascuala, “Pascuala Campos de Michelena: entrevista”, entrevista por Berta Rey Wonenburguer, Andaina: revista do Movemento Feminista Galego, 27 (2000), páxs. 19-24.
Casabella López, Xan, “A arquitectura galega do século XX”, Luzes de Galiza, 3 (1986), páx. 23.
Casabella López, Xan, “Galicia frente a Europa: arquitectura”, Luzes de Galiza, 14/15 (1989), páxs. VII–XIV.
Casabella López, Xosé Manuel, “Os primeiros cursos da Escola”, en Antonio Río Vázquez (ed.), I.doc: documentos da escola técnica superior de arquitectura da Coruña, A Coruña, Universidade da Coruña, 2009, páxs. 5-28.
“Clausurada en Santiago la III Reunión de Archivos Históricos de Colegios de Arquitectos”, La Voz de Galicia (16-12-1973), páx. 12.
Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, “O Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia pide amnistía xeral”, La Voz de Galicia (23-07-1976), páx. 19.
Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, “‘Galicia foi sometida a un longo proceso de marxinación e dependencia que a enfrenta hoxe a unha situación tal que esixe medidas radicales’”, La Voz de Galicia (25-07-1976), páx. 37.
Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, Galicia. A destrución e a integración do patrimonio arquitectónico. III Xornadas de arquitectura galega, Vigo, COAG, 1981.
Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, Galicia. Patrimonio arquitectónico, cidade e territorio. II e III xornadas de arquitectura galega, Santiago de Compostela, COAG, 1984.
Comisión de Cultura, “O Museo do Pobo Galego”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 4 (1974), páxs. 43-47.
Comisión de Cultura, “Presentación”, Obradoiro, 0 (1978), páxs. 2-3.
Comisión de Cultura, “Comisión de cultura: feliz aniversario!”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
“Créase un ‘Museo do Pobo Galego’ pra evitar o estrago da súa cultura antropolóxica i etnográfica”, La Voz de Galicia (31-12-1975), páx. 8.
“Declaración de Santiago”, Boletín informativo, 1 (xaneiro de 1974), [s. p.].
Díaz-Fierros Viqueira, Francisco, “O novo Seminario de Estudos Galegos”, en Ramón Villares (ed.), Luz na Terra: o Seminario de Estudos Galegos, unha institución de alta cultura, Santiago de Compostela, Fundación Cidade da Cultura, 2023, páxs. [222]-231.
“‘En quince años nuestras ciudades han dejado de ser las más bellas del mundo para convertirse en las más feas’”, La Voz de Galicia (26-04-1975), páx. 15.
“Escrito de cuarenta y ocho arquitectos sobre el edificio ‘Castromil’”, La Voz de Galicia (22-05-1974), páx. 9.
Expósito, Elena, e Segade Lodeiro, Manuel (eds.), Avance dunha continxencia: arquitectura contemporánea en Galicia, Santiago de Compostela, Consellería de Cultura e Deporte, 2007.
Fernández-Albalat Lois, Andrés, “Apunte dos comezos do Museo do Pobo Galego”, Obradoiro, 23 (1994), páx. 16.
Fernández Cerviño, María Xosé, “O Seminario de Estudos Galegos e o Museo do Pobo Galego. Unha filiación”, en Ramón Villares (ed.), Luz na Terra: o Seminario de Estudos Galegos, unha institución de alta cultura, Santiago de Compostela, Fundación Cidade da Cultura, 2023, páxs. [212]-221.
“Finalizó sus reuniones en Santiago el Consejo Superior de Arquitectos de España”, La Voz de Galicia (13-02- 1974), páx. 9.
Fraga Rivas, Salvador, e Malo de Molina, Julio: “Aldo Rossi: una alternativa progresista para la arquitectura”, Triunfo (06-11-1976), páx. 49.
Gallego Jorreto, Manuel, “O medio rural galego e a sua arquiteitura”, n’A Galicia rural na encrucillada, Vigo, Galaxia, 1975, páxs. 75-109.
Gallego Jorreto, Manuel, “A ordenación de Galicia e o Seminario de Estudos Galegos”, en Testemuñas e perspectivas en homenaxe ao Seminario de Estudos Galegos, Sada, Ediciós do Castro, 1978 (Cuadernos do Laboratorio de Formas de Galicia, 5), páxs. 47-52.
Gallego Jorreto, Manuel, “Nacimento do SIAC”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
García Braña, Celestino, “Diez años de actividad cultural del COAG”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
García Martínez, Carlos, e Fernández Cerviño, María Xosé, “A roda e a dorna. Xaquín Lorenzo e o Museo do Pobo Galego”, Boletín da Real Academia Galega, 365 (2004), páxs. 123-134.
García Morales, Mariano, Los colegios de arquitectos de España (1923-1965), València, Castalia, 1975.
Gómez Román, Manuel, “Discurso de entrada na Real Academia Galega”, Obradoiro, 17 (1990), páxs. 19-20.
Grupo 2C, “Proyecto y ciudad histórica. El 1er SIAC”, 2C: construcción de la ciudad, 8 (1977), páxs. 52-66.
Iglesias Veiga, Xosé Ramón, “Conflictos entre titulados: mestres de obras e arquitectos na cidade de Vigo (1800-1925)”, Glaucopis: boletín do Instituto de Estudos Vigueses, 2 (1996), páxs. 185-203.
“Información da Comisión de Cultura”, Boletín informativo, 4 (abril de 1974), [s. p.].
“Informe da reunión”, Boletín informativo, 1 (xaneiro de 1974), [s. p.].
“Informe do decano sobre a Xunta de Goberno de 4 de decembro de 1973”, Boletín informativo, 1 (xaneiro de 1974), [s. p.].
“Informe para a constitución da Comisión de Cultura”, Boletín informativo, 2 (febreiro de 1974), [s. p.]. Laboratorio de Formas de Galicia, Cuadernos del Laboratorio de Formas de Galicia, 1, Sada, Ediciós do Castro, 1970. “La conservación del edificio ‘Castromil’ en Santiago”, Diario de Pontevedra (23-05-1974).
Llano Cabado, Pedro de, “Arquitectura galega: mutación ou reencarnación”, Grial, 101 (1989), páxs. 12-20.
López Gómez, Felipe Senén, “Orixes e orixinalidade do arquitecto Gallego Jorreto”, Ágora do Orcellón, 36 (2019), páxs. 119-136.
Macías, Francisco, De Quiqui Bar… a Castromil, Santiago de Compostela, Consorcio de Santiago; Edicións Positivas, 2017.
Mariño, Luís, “Colegio Oficial de Arquitectos de Galicia”, en Gran Enciclopedia Gallega, t. 6, Santiago de Compostela, Silverio Cañada, páxs. 247-249.
“O Museo do Pobo Galego contará con unha asesoría económica”, La Voz de Galicia (17-09-1976), páx. 39.
“Onte en Santiago constituíuse o Patronato do ‘Museo do Pobo Galego’”, La Voz de Galicia (01-08-1976), páx. 21.
Palmeiro, X., “Aprobados os estatutos do ‘Museo do Pobo Galego’”, La Voz de Galicia (25-04-1976), páx. 10.
Páramo, Ana, “Inaugurada la exposición sobre ‘La Terraza’ de Sada”, La Voz de Galicia (11-08-1976), páx. 24.
Portela, César; Rossi, Aldo, e Tarragó i Cid, Salvador, “Prólogo”, en Proyecto y ciudad histórica, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 1977, páx. 7.
Portela, César, “La ordenación del territorio, el transporte y la vivienda”, en Galicia: realidad económica y conflicto social, A Coruña, Banco de Bilbao, 1998, páxs. 299-343.
Portela, César, “Una conversación pausada entre Carlos Martí y César Portela”, en Carlos Martí Aris (ed.), Cementerio Municipal en Fisterra, 1997-1999. César Portela, Almería, Colegio de Arquitectos de Almería, 2010, páxs. 11-28.
Rafael González Villar e a súa época, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos; Grupo Brais Pinto, 1975.
Rey Pichel, José Manuel, e Costa Buján, Pablo, “A arquitectura, unha dimensión da universidade galega. O Colexio Oficial de Arquitectos e a súa actividade cultural”, en Gallaecia Fulget (1495-1995): cinco séculos de historia universitaria, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 1995, páxs. 600-605.
Río Vázquez, Antonio, La recuperación de la modernidad: arquitectura gallega entre 1954 y 1973, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 2014.
Río Vázquez, Antonio, “El Laboratorio de Formas de Galicia: reconstruyendo la identidad regional a través de la arquitectura”, ZARCH. Journal of Interdisciplinary Studies in Architecture and Urbanism, 3 (2015), páxs. 30-41.
Río Vázquez, Antonio, “‘Todo Santiago era un SIAC’. Aldo Rossi en Galicia: presencia e influencia”, Varia, 3 (2022), páxs. 134-143.
Rodríguez Caramés, Santiago, “Arquitectura e militancias aquén e alén; a imaxe de Galiza e a modernidade en Caridad Mateo e Gómez Román”, Mazarelos: revista de historia e cultura, 2 (2020), páxs. 29-40.
Rodríguez Caramés, Santiago, “As conexións italiana e catalá na arquitectura galega de fin de século: a recepción de Aldo Rossi (1973-1997)”, Quintana: revista do Departamento de Historia da Arte, 22 (2023), páxs. 1-31.
Rodríguez Caramés, Santiago, e Sánchez García, Jesús Ángel, “Edificio Castromil (Santiago de Compostela)”, en Jesús Ángel Sánchez García, Alfredo Vigo Trasancos e Julio Vázquez Castro (eds.), Arquitecturas añoradas. Memoria gráfica del patrimonio destruido en Galicia, Gijón, Trea, 2023, páxs. 583-600.
Rossi, Aldo, “Ciudad y proyecto”, en Proyecto y ciudad histórica, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 1977, páxs. 17-24.
Rossi, Aldo, 20. “Discorso di Santiago”. 19 luglio 76 - ottobre 76, Milán, Electa, 1999 (I quaderni azzurri, 20), [s. p.]. “Rueda de Prensa con los arquitectos Antonio Bonet y Félix Candela”, La Voz de Galicia (20-05-1975), páx. 13.
Seara, Iago, “Arquitectura, segunda metade do XX”, en José Manuel López Vázquez e Iago Seara Morales, Galicia. Arte. Tomo 15: Arte contemporánea, A Coruña, Hércules, 1993 (Proxecto editorial Galicia, dirixido por Francisco Rodríguez Iglesias), páxs. 322-514.
Seara, Iago, “Arquitectura de avangarda en Galicia: dos anos trinta aos nosos días”, Galicia internacional, 12 (1996), páxs. 80-85.
SIAC, Proyecto y ciudad histórica, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 1977.
Silva, Miguel, “As xornadas de arquitectura galega”, Boletín da Comisión de Cultura do COAG, 24 (1985), [s. p.].
Soler, Llorenç, “Galicia e eu (unha historia de amor)”, en Llorenç Soler, dunha beira a outra, A Coruña, Centro Galego de Artes da Imaxe, 1994, páxs. 39-40.
Soneira Beloso, Begoña, Unha ollada ó Laboratorio de Formas ós 44 anos da súa creación: un emprendemento pensado por exiliados no Río de la Plata, Sada, Ediciós do Castro, 2007.
Soraluce Blond, José Ramón, Historia de la arquitectura gallega: del dolmen de Dombate a la Ciudad de la Cultura, vol. 2, A Coruña, Hércules, 2020.
Tarragó i Cid, Salvador, “Aldo Rossi o la construcción dialéctica de la arquitectura”, 2C: construcción de la ciudad, 2 (1975), páxs. 2-7.
Tarragó i Cid, Salvador, “X.B.B. Super Star: Xosé Bar Bóo, ciudadano y arquitecto integrales”, en Xosé Bar Bóo: arquitecto, Santiago de Compostela, Colexio Oficial de Arquitectos de Galicia, 1996, páxs. 24-33.
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.
Datos de los fondos
Xunta de Galicia
Números de la subvención ED431C-2023/21







