A longa vida da Crónica de Iria: achegas para o estudo da súa tradición indirecta
DOI:
https://doi.org/10.3989/ceg.2025.138.578Palabras clave:
Crónica de Iria, tradición indirecta, crítica textual, apóstolo Santiago., apóstol SantiagoResumen
La Crónica de Iria es un texto histórico elaborado en 1444 por encargo de la Iglesia de Iria para apoyar la reivindicación de sus derechos, amenazados por la catedral de Santiago. A partir de ese momento fue objeto de varias copias en la Edad Media y después, por razones diferentes a la motivación original, desde los siglos XVII hasta el XX; en realidad no dejó de ser objeto de cita, estudio y controversia y lo sigue siendo en el séc. XXI. En este trabajo se dará cuenta de los más importantes de esos textos, publicados o manuscritos, que nos hablan de la recepción de la obra pero también acercan información relevante para la reconstrucción de la historia textual de la Crónica de Iria y, además, para el establecimiento de su texto. Cuando la tradición es escasa, como aquí ocurre, la tradición indirecta se revela como un instrumento eficaz para obtener datos precisos para la reconstrucción textual.
[gl] A Crónica de Iria é un texto histórico elaborado en 1444 por encomenda da Igrexa de Iria para apoiar a reivindicación dos seus dereitos, ameazados pola de Santiago. A partir dese momento foi obxecto de varias copias na Idade Media e despois, por razóns diferentes á motivación orixinal, desde os séculos XVII ata o XX; en realidade non deixou de ser obxecto de cita, estudo e controversia e ségueo a ser no séc. XXI. Neste traballo darase conta dos máis importantes deses textos, que nos falan da recepción da obra e achegan información relevante para a reconstrución da historia textual da Crónica de Iria e, ademais, para o establecemento do seu texto. Cando a tradición é escasa, como aquí ocorre, a tradición indirecta revélase como un instrumento eficaz para obter datos precisos para a reconstrución textual.
Descargas
Citas
Álvarez Blázquez, Xosé María, Cantares e romances vellos prosificados (discurso lido o día 28 de novembro de 1964, no acto da súa recepción; e resposta do excelentísimo señor don Fermín Bouza Brey), A Coruña, Real Academia Galega, 1964 [en liña], dispoñible en <https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/book/217> [Consulta: 19/05/2024].
Álvarez, Rosario, e Xove, Xosé, “Lingua e variación dialectal na Crónica Xeral Galega”, en Dieter Kremer (ed.), Homenaxe a Ramón Lorenzo, I, Vigo, Galaxia, 1998, páxs. 29-58.
Aranda Faxardo y Guzmán, Juan de, Epitome de la Vida, Muerte, Venida y aparicion en España, del unico Patron della Santiago el Mayor, de sus milagros, y grandeza de su Apostolico Templo, Santiago, Diego Juan imp., 1638.
Ares Legaspi, Adrián, “O Tombo de Iria (século XV): un achegamento inicial ao estudo das súas características materiais e da súa historia”, Annuarium Sancti Iacobi, 8 (2019), páxs. 45-69.
Arias, Bieito, e Noia, Camiño (eds.), Pedro de Otero Romero y Torres. Historia da Santa Igrexa de Iria: manuscrito galego do século XVIII, Vigo, Universidade de Vigo, 2011.
Boullón Agrelo, Ana Isabel, “As copias como testemuños lingüísticos: a lingua galega no manuscrito V da Crónica de Iria (s. xvii)”, en Francisco Dubert, Gabriel Rei-Doval, e Xulio Sousa (eds.), En memoria de tanto miragre. Estudos dedicados ó profesor David Mackenzie, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago de Compostela, 2015, páxs. 51-74.
Boullón Agrelo, Ana Isabel, “Rui Vázquez, copista da Crónica de Iria: indicios lingüísticos”, La corónica, 48.1 (2019), páxs. 73-97.
Boullón Agrelo, Ana Isabel, “Consideraciones sobre la transmisión textual de la Crónica de Iria”, Zeitschrift für romanische Philologie, 136.1 (2020), páxs. 134-160.
C = Manuscrito da Crónica de Iria escrito por Rui Vázquez en 1468. Archivo-Biblioteca de la Catedral de Santiago (CF 22), 14 fols., siglo XV (BITAGAP manid 1564).
Carro García, Jesús, Corónica de Santa María de Iria. Códice gallego del siglo XV, Santiago de Compostela, Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos, 1951.
Castellá Ferrer, Mauro, Historia del Apóstol de Iesus Christo Sanctiago Zebedeo Patrón y Capitan General de las Españas, Madrid, Alonso Martín de Balboa, 1610.
CastelláMs = Castellá Ferrer, Mauro, Iesu Christi Dei Apostolo Iacobo Zebedeo Hispaniarum Patrono, Duci Protectori invictissimo Sempiterno Arctico Antarctico Triumphatori, sacrat Maurus Ferrerius, miles, orixinal autógrafo (ACS M-5), ca. 1605.
ChrIr = García Álvarez, Manuel Rubén (ed.), El Cronicón Iriense. Estudio preliminar, edición crítica y notas históricas, Madrid, Maestre, 1963.
Deyermond, Alan D., “Lost literature in medieval Portuguese”, en Ian Michael e Richard A. Cardwell (eds.), Medieval and renaissance studies in honour of Robert Brian Tate, Oxford, The Dolphin Book, 1986, páxs. 1-12.
Ferreiro, Manuel, Gramática histórica galega, Santiago de Compostela, Edicións Laiovento, 1995.
Fita, Fidel, e Fernández Guerra, Aureliano, Recuerdos de un viaje a Santiago de Galicia, Madrid, Imp. de los Sres. Lezcano, 1880.
Forneiro, José Luis, “Xosé Mª Álvarez Blázquez, estudoso da poesía narrativa popular da Galiza”, en Anxo Tarrío Varela (coord.), Xosé María Álvarez Blázquez. Día das Letras Galegas 2008, Santiago de Compostela, Universidade de Santiago, 2008, páxs. 59-82.
Gándara y Ulloa, Felipe de la, El cisne occidental canta las palmas y triunfos eclesiásticos de Galicia, Madrid, Julian de Paredes, 2 vols. [con licencia de impresión dada en 1653], [1678].
González Dávila, Gil, Teatro eclesiástico de las iglesias metropolitanas y catedrales de los Reynos de las dos Castillas, vol. I, Madrid, imprenta de Francisco Martínez, 1645.
HC = Historia compostellana, ed. de Emma Falque Rey, Turnholt, Brepols, 1988.
Huerta y Vega, Francisco Xavier Manuel de la, Anales de el Reyno de Galicia, vol. 1, Santiago de Compostela, Imprenta de Andrés Frayz; Imprenta de Ignacio Guerra, 1733; 1736.
Iglesia, Antonio de la, El idioma gallego: su antigüedad y vida, 3 vols., A Coruña, Latorre y Martínez eds., 1886.
Iglesias Ortega, Arturo, “De la Historia Compostellana, el Tumbo A y la Historia Iriense”, Galicia Histórica, ano 2, 11 (2017) [en liña], dispoñible en <https://catedraldesantiago.es/wpcontent/uploads/2017/07/05.-Mayo.pdf> [Consulta: 19/05/2024].
López Alsina, Fernando, “De Santa Eulalia de Iria Flavia a Santiago de Padrón: la transformación medieval”, en Manuel C. Díaz y Díaz (coord.), Escritos dedicados a José María Fernández Catón, vol. II, León, Centro de Estudios e Investigación “San Isidoro”, 2004, páxs. 819-868.
López Ferreiro, Antonio, “Coronica de Santa María de Iria”, El Pensamiento Gallego, año 1, 1 (4/10/1888), páxs. 4–9, 2 (11/10/1888), páxs. 19–23, 3 (18/10/1888), páxs. 28–32, 4 (25/10/1888), páxs. 41–45, 5 (01/11/1888), páxs. 52–55, 6 (08/11/1888), páxs. 66–72, 7 (15/11/1888), páxs. 75–77, 8 (22/11/1888), páxs. 87–91, 9 (29/11/1888), páxs. 99–101, 10 (06/12/1888), páxs. 110–113.
López, Atanasio, “Juan Rodríguez del Padrón”, en Nuevos estudios crítico–históricos acerca de Galicia, t. I, Santiago de Compostela, CSIC, 1947, páxs. 271-278.
Lorenzo, Ramón, “Corónica de Santa María de Iria”, en Giulia Lanciani e Giuseppe Tavani (coords.), Dicionário da literatura medieval galega e portuguesa, Lisboa, Caminho, 1993, páxs. 168-9.
Lorenzo, Ramón, “Prosa medieval”, en Mercedes Brea (coord.), A Idade Media, A Coruña, Hércules de Ediciones, 2000, páxs. 365-429.
Macé, Caroline, “Indirect Tradition”, en Philipp Roelli (ed.), Handbook of Stemmatology. History, Methodology, Digital Approaches, Berlin, De Gruyter, 2020, páxs. 148-160.
Mackenzie, David, A critical edition, with historical and linguistic introduction, of the Corónica de Santa María de Iria, tese de doutoramento inédita, Nottingham, University of Nottingham, 1974.
Mackenzie, David, “¿Unha Crónica en galego de Xan Rodríguez do Padrón?”, en Vicente Beltrán (ed.), Actas del I Congreso de la Asociación Hispánica de Literatura Medieval, Santiago de Compostela, 2 al 6 de diciembre de 1985, Barcelona, Promociones y Publicaciones Universitarias, 1988, páxs. 419-422.
Maia, Clarinda de Azevedo, História do galego-português, Coimbra, Instituto Nacional de Investigação Científica, 1986.
Monteagudo, Henrique, “Narracións galegas da inventio do sepulcro xacobeo”, en Juan Paredes (coord.), Medioevo y Literatura. Actas del V Congreso de la Asociación Hispánica de Literatura Medieval, Granada, 27 septiembre–1 octubre 1993, vol. 3, Granada, Universidad de Granada, 1995, páxs. 361–396.
Monteagudo, Henrique, Historia social da lingua galega: idioma, sociedade e cultura a través do tempo, Vigo, Galaxia, 1999.
Muñoz y Romero, Tomás, Diccionario bibliográfico-histórico de los antiguos reinos, provincias, ciudades, villas, iglesias y santuarios de España, Madrid, Imprenta y Estereotipia de M. Rivadeneyra, 1858.
Murguía, Manuel, Diccionario de escritores gallegos, Vigo, J. Compañel, 1862.
Otero Romero y Torres, Pedro, Historia da Santa Igrexa de Iria: manuscrito galego do século XVIII [1713], edición e introdución de Bieito Arias e Camiño Noia, Vigo, Universidade de Vigo, 2011.
Rey Castelao, Ofelia, La historiografía del Voto de Santiago: Recopilación crítica de una polémica histórica, Santiago de Compostela, Universidad de Santiago de Compostela, 1985.
Riobóo y Seixas, Antonio, La Barca mas prodigiosa. Poema historial sagrado de la antiguedad invencion, y milagros de el celebre Santuario de N.S. de la Barca, Santiago de Compostela, Imprenta de Andres Frayz, 1728.
Rodríguez González, Ángel, “El “Codex Historicus”. Historia de Iria, de la Biblioteca del Consulado de La Coruña”, Cuadernos de estudios gallegos, 8 (1953), páxs. 65-85.
Sánchez Sánchez, Xosé M., Catálogo de manuscritos do Arquivo-Biblioteca da Catedral de Santiago de Compostela, Santiago de Compostela, Consello da Cultura Galega, 2008.
Saracino, Pablo E., “En muchas guisas et en muchas maneras. La variación textual en la Castilla del siglo XIV: el caso de la Crónica de Sancho IV”, en Hispanismos del mundo, Buenos Aires, Miño y Dávila Editores, 2016, páxs. 193-200.
Secades Solís, Francisco, Historia de la Iglesia de Iria, Manuscrito. Casa do Consulado da Coruña, 1716.
Seguín, Paschasio de, Galicia Reyno de Christo Sacramentado y Primogénito de la Iglesia entre soutolas gentes, México, Imprenta del Nuevo Rezado de doña María de Rivera, 1750.
Souto Cabo, José António, Rui Vasques. Crónica de Santa María de Iria, Santiago de Compostela; Sada, Cabido da S.A.M.I. Catedral; Seminario de Estudos Galegos, Ediciós do Castro, 2001
Souto Cabo, José António, “Rui Vasques e a Crónica de Iria”, Verba, 41 (2014), páxs. 303–335.
Souto Cabo, José António, “Aparescerá pola presente escriptura atá o tempo en que somos, ainda sobre a Crónica de Santa Maria de Íria”, en Ricardo Pichel Gotérrez (coord.), Tenh’eu que mi fez el i mui gran ben. Estudos sobre cultura escrita medieval dedicados a Harvey L. Sharrer, Madrid, Sílex, 2022, páxs. 591-644.
Tavani, Giuseppe, A poesía lírica galego-portuguesa, trad. de R. Álvarez e H. Monteagudo, Vigo, Galaxia, 1986.
V = Manuscrito da Crónica de Iria copiado no séc. XVIII a partir dun exemplar de 1444. Biblioteca Vaticana (Fondo Barberini, lat. 3578), 1617–1628 (BITAGAP manid 1909).
Villaamil y Castro, José, Ensayo de un catálogo sistemático y crítico de libros, folletos y papeles que tratan de Galicia, Madrid, Imprenta de T. Fortanet, 1875.
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.







